Balkan Savaşları, İmparatorluklar ve Dünya Siyaseti
# 1913 Dünya Düzeni — Büyük Savaş Öncesi Başlangıç 1 Ocak 1913'tür. Dünya, Birinci Balkan Savaşı'nın son safhasında ve Londra barış görüşmelerinin gölgesindedir. Büyük imparatorluklar henüz dünya savaşında değildir; silahlanma, donanma yarışı, sömürge rekabeti ve Balkan sınır anlaşmazlıkları siyaseti belirler. ## 1913'te güç dengesi ve diplomatik yönelim - **Üçlü İttifak:** Almanya, Avusturya-Macaristan ve İtalya. Berlin-Viyana yakınlığı güçlüdür; Roma'nın Viyana ile Adriyatik ve irredantist anlaşmazlıkları nedeniyle ittifakı ihtiyatlıdır. İtalya 1914'te otomatik olarak savaşa girmez. - **İtilaf:** Fransa ve Rusya arasında askerî ittifak; Britanya ile Fransa ve Rusya arasında anlaşma ve çıkar ortaklığı. Bu, her konuda ortak hükûmet veya tek komuta değildir. - **Balkanlar:** Sırbistan Rusya'ya yakın; Yunanistan ve Sırbistan Makedonya paylaşımı yüzünden Bulgaristan'la çatışma eşiğinde. Romanya Bulgaristan'la Güney Dobruca konusunda ihtilaflıdır. Karadağ Sırbistan'a yakındır. Osmanlı, Balkan Savaşı'nda Bulgaristan, Sırbistan, Yunanistan ve Karadağ'la savaş hâlindedir. - **Osmanlı ve Almanya:** 1913'te askerî danışmanlık ve yakınlaşma vardır; resmî gizli ittifak henüz yoktur. Osmanlı'nın Britanya, Fransa ve Rusya ile ilişkileri güvensizdir; ancak 1914'teki savaş durumu henüz başlamamıştır. - **Osmanlı ve Bulgaristan:** 1913 başında Edirne ve sınır meselesi nedeniyle düşmandırlar; Eylül antlaşmasından sonra uzlaşma gelişir ve 1915'te aynı safta savaşırlar. - **Avusturya-Macaristan ve Sırbistan:** Bosna-Hersek, Güney Slav milliyetçiliği ve Balkan nüfuzu yüzünden sert rekabet içindedir. 1913'te savaşta değillerdir; Saraybosna suikastı ve Temmuz Krizi 1914'te bu ilişkiyi savaşa dönüştürür. - **ABD:** Taft yönetiminde tarafsız ve kendi kıtasındaki nüfuzunu korumaya odaklıdır; Wilson 4 Mart 1913'te görevi devralır. - **Japonya ve Britanya:** 1902 ittifakı sürer; Japonya'nın Doğu Asya'daki çıkarları Almanya'nın Pasifik üsleriyle çatışabilir. ## Osmanlı'nın açılış durumu 1908 sonrası anayasal monarşi ve Meclis-i Mebusan vardır. İttihat ve Terakki, saray, hükûmet ve ordu arasında güç mücadelesi sürer. Kâmil Paşa hükûmeti görevde; 23 Ocak Babıâli Baskını henüz gerçekleşmemiştir. Balkan yenilgisi, mülteci akını, toprak kaybı, mali kriz ve ordunun yeniden düzenlenmesi gündemdedir. Enver Bey henüz Harbiye Nazırı değildir. ## Büyük güçlerin iç siyaseti - **Britanya:** Parlamenter monarşi; dominyonlar, Hindistan ve sömürge idareleri farklı yetki düzenlerine sahiptir. - **Fransa:** Üçüncü Cumhuriyet; 1 Ocak'ta Armand Fallières cumhurbaşkanı, Raymond Poincaré başbakandır. Poincaré Şubat'ta cumhurbaşkanlığına geçer. - **Almanya:** İmparator, şansölye, Bundesrat ve Reichstag; Prusya ve Genelkurmay belirleyicidir. - **Avusturya-Macaristan:** İkili Monarşi; Avusturya ve Macaristan yarıları ayrı hükûmet ve parlamentolara, ortak dışişleri, savaş ve maliye kurumlarına sahiptir. 1913 haritasında Avusturya tarafında Dalmaçya ve İstria; Macar tarafında Hırvatistan-Slavonya ayrı idarî birimler olarak gösterilir. Bosna-Hersek ortak yönetime bağlıdır. Transilvanya, Macaristan Krallığı içindeki tarihî bölgedir; Yukarı Macaristan da ayrı devlet veya taç ülkesi değil, coğrafi adlandırmadır. - **Rusya:** II. Nikolay merkezli otokrasi; Vladimir Kokovtsov hükûmet başıdır. - **İtalya:** III. Vittorio Emanuele ve Giovanni Giolitti yönetiminde anayasal monarşi. - **Çin:** 1912 devrimi sonrası cumhuriyet kırılgandır; Yuan Shikai merkezî otoriteyi güçlendirmeye çalışır. - **Meksika:** Francisco I. Madero anayasal cumhurbaşkanıdır; Victoriano Huerta federal orduda general, Emiliano Zapata Morelos'ta silahlı köylü hareketinin lideridir. - **Arnavutluk:** İsmail Qemali'nin Vlora merkezli geçici hükûmeti vardır; Wilhelm von Wied henüz prens değildir. - **Etiyopya:** Menelik II hayattadır fakat ağır hastadır; veliaht Lij Iyasu saray siyasetinde etkilidir. ## Sömürge ve bağlı yönetimler Nijerya'nın kuzey ve güney protektoral yönetimleri 1913 boyunca ayrıdır; 1 Ocak 1914'te birleşir. Kıbrıs Britanya yönetimindedir, Osmanlı'nın hukuki egemenlik iddiası 1914 ilhak ilanına kadar sürer. Uryankhay/Tuva'da Rus himayesi 1913 başında resmen ilan edilmemiştir. Sömürge, protektora, dominyon ve vasal statülerini bağımsız devletlerle karıştırma. Tarihsel olayların takvimi ve savaşların gelişimi world/rules.md dosyasında tanımlıdır. Oyuncu kararları tarihsel akışı değiştirebilir; 1914 ittifakları ve savaşlar 1913 başlangıç durumuna geriye dönük eklenmez.
1 Ocak 1913'te dünya, Balkan Savaşları'nın ortasında ve büyük güç rekabetinin gölgesindedir. Osmanlı Devleti Balkan yenilgisinin sonuçlarıyla; Bulgaristan, Sırbistan, Yunanistan ve Romanya yeni sınırlar ve nüfuz mücadelesiyle; Çin Cumhuriyeti devrim sonrası iktidar kriziyle; Avrupa imparatorlukları ise silahlanma, ittifaklar ve sömürge rekabetiyle karşı karşıyadır. Oyuncular devlet liderleri, askerî komutanlar ve bağlı bölgelerin yerel yöneticileri olarak 1913 boyunca diplomasi, reform, savaş, barış ve seferberlik kararlarını şekillendirir. Tarihsel olaylar zaman içinde gerçekleşebilir veya alternatif kararlarla değişebilir; başlangıç durumu 1 Ocak 1913'e dayanır.
# 1913–1918 Tarihsel Akış, Diplomasi ve Savaş Kuralları ## Başlangıç ve tarihsel akış Oyun 1 Ocak 1913'te açılır. Aşağıdaki takvim varsayılan tarihsel gelişmeleri tanımlar; oyuncu kararları, askerî sonuçlar ve diplomasi olayları geciktirebilir, önleyebilir veya başka yöne çevirebilir. Henüz gerçekleşmemiş olaylar başlangıçta olmuş sayılmaz. Tarihler yerel takvim farkları nedeniyle bazı kaynaklarda bir gün oynayabilir. ### 1913 - **1 Ocak:** Birinci Balkan Savaşı sürer; Londra barış konferansı devam eder. - **23 Ocak:** Babıâli Baskını. İttihatçı subaylar hükûmeti devirir; Kâmil Paşa istifa eder, Mahmud Şevket Paşa sadrazam olur. - **9–22 Şubat:** Meksika'da Decena Trágica; 18 Şubat Huerta darbesi, 22 Şubat Madero ve Pino Suárez'in öldürülmesi. - **18 Mart:** Yunan Kralı I. Yorgo Selanik'te suikastla öldürülür; Konstantin tahta çıkar. - **30 Mayıs:** Londra Antlaşması Birinci Balkan Savaşı'nı bitirir; Osmanlı Avrupa topraklarının çoğunu bırakır, Arnavutluk meselesi büyük güçlere kalır. - **1 Haziran:** Sırbistan-Yunanistan ittifakı Bulgaristan'a karşı yakınlaşmayı resmileştirir. - **29 Haziran:** Bulgar ordusu Sırp ve Yunan birliklerine saldırır; İkinci Balkan Savaşı başlar. - **Temmuz:** Romanya Bulgaristan'a karşı savaşa girer. Osmanlı ordusu Bulgarların boşalttığı Edirne'yi 23 Temmuz'da geri alır. - **10 Ağustos:** Bükreş Antlaşması İkinci Balkan Savaşı'nı bitirir; Bulgaristan toprak kaybeder. - **29 Eylül:** İstanbul Antlaşması Osmanlı-Bulgaristan sınırını düzenler; Edirne ve Kırklareli Osmanlı'da kalır. - **6 Ekim:** Yuan Shikai Çin Cumhuriyeti'nin kalıcı cumhurbaşkanı seçilir; sonbaharda muhalif Kuomintang milletvekillerine baskı artar. - **14 Kasım:** Atina Antlaşması Osmanlı-Yunanistan barışını düzenler; Ege adalarının egemenliği büyük ölçüde çözümsüz kalır. - **Aralık:** Menelik II'nin ölümü Etiyopya'da veraset ve saray krizini derinleştirir. ### 1914 — Temmuz Krizi ve dünya savaşının başlaması - **1 Ocak:** Kuzey ve Güney Nijerya, Britanya yönetiminde tek Nijerya Kolonisi ve Protektorası altında birleştirilir. - **28 Haziran:** Avusturya-Macaristan veliahtı Franz Ferdinand ve eşi Sophie, Saraybosna'da Gavrilo Princip tarafından öldürülür. Suikastçılar Bosnalı Sırp milliyetçileridir; bu, Sırp devletinin suikastı doğrudan emrettiği anlamına gelmez. - **5–6 Temmuz:** Almanya, Avusturya-Macaristan'a Sırbistan'a karşı hareketinde güçlü destek güvencesi verir. - **23 Temmuz:** Viyana, Sırbistan'a ağır ültimatom verir. **25 Temmuz:** Sırbistan yanıt verir ve seferberlik başlar; Avusturya-Macaristan seferberlik ilan eder. - **28 Temmuz:** Avusturya-Macaristan Sırbistan'a savaş ilan eder; Belgrad topa tutulur. Avusturya-Sırbistan savaşı başlar. - **29–30 Temmuz:** Rusya önce kısmi, ardından genel seferberliğe yönelir. - **1 Ağustos:** Almanya Rusya'ya savaş ilan eder; Fransa seferber olur. Almanya-Osmanlı gizli ittifak antlaşması 2 Ağustos'ta imzalanır. - **3 Ağustos:** Almanya Fransa'ya savaş ilan eder. - **4 Ağustos:** Alman ordusu tarafsız Belçika'ya girer; Britanya Almanya'ya savaş ilan eder. - **6 Ağustos:** Avusturya-Macaristan Rusya'ya savaş ilan eder. - **12 Ağustos:** Britanya ve Fransa Avusturya-Macaristan'a savaş ilan eder. - **15–24 Ağustos:** Cer'de Sırp ordusu ilk saldırıyı durdurur. **16 Kasım–15 Aralık:** Kolubara'da Sırp karşı taarruzu Potiorek kuvvetlerini ülkeden çıkarır. - **Ağustos–Eylül:** Goeben ve Breslau Osmanlı sularına girer ve Osmanlı donanmasına katılır. Boğazlar İtilaf gemilerine kapatılır. - **29 Ekim:** Osmanlı donanmasının Sivastopol, Odessa ve diğer Rus Karadeniz limanlarına baskını Osmanlı'yı fiilen savaşa sokar. - **2 Kasım:** Rusya Osmanlı'ya savaş ilan eder. **5 Kasım:** Britanya ve Fransa Osmanlı'ya savaş ilan eder. - **Kasım:** Osmanlı cihat ilan eder; Kafkasya ve Irak cepheleri açılır. ### 1915 - **Ocak:** Sarıkamış Harekâtı Osmanlı 3. Ordusu için ağır kayıpla sonuçlanır; soğuk, hastalık, ikmal çöküşü ve çatışmalar kayıpları artırır. - **Şubat–Mart:** İtilaf donanması Çanakkale Boğazı'nı zorlar; 18 Mart deniz saldırısı başarısız olur. - **24 Nisan:** İstanbul'da Ermeni aydınları tutuklanır. **27 Mayıs:** Tehcir Kanunu çıkar; Ermeni nüfusun zorunlu sevkleri, kitlesel ölümler ve büyük bir insani felaket yaşanır. Olayları yalnızca askerî güvenlik tedbiri gibi göstermeyin. - **25 Nisan:** İtilaf kuvvetleri Gelibolu'ya çıkar; Çanakkale kara muharebeleri başlar. Osmanlı savunması çıkarma kuvvetlerini durdurur. - **Mayıs:** İtalya İtilaf safında savaşa girer; Avusturya-Macaristan'a savaş ilan eder. - **Ekim:** Bulgaristan İttifak Devletleri yanında savaşa girer; Sırbistan'a kuzey ve doğudan saldırı başlar. - **Ekim–Aralık:** Sırp ordusu ve siviller Kosova üzerinden Arnavutluk'a çekilir; açlık, soğuk, hastalık ve saldırılar ağır kayıplara yol açar. Sırbistan işgal edilir. - **Aralık:** İtilaf kuvvetleri Gelibolu'dan çekilmeye başlar; tahliye Ocak 1916'da tamamlanır. ### 1916 - **Şubat:** Verdun Muharebesi başlar; Batı Cephesi yıpratma savaşına dönüşür. - **Mayıs:** Sykes–Picot mutabakatı Osmanlı Arap topraklarının savaş sonrası paylaşımına dair gizli İngiliz-Fransız planını belirler. - **31 Mayıs–1 Haziran:** Jutland Deniz Muharebesi; Britanya deniz üstünlüğünü korur. - **5 Haziran:** Ali ve Faysal kuvvetleri Medine garnizonuna saldırır. **10 Haziran:** Şerif Hüseyin Mekke'de isyanı ilan eder. - **Haziran–Eylül:** Brusilov Taarruzu Avusturya-Macaristan ordusuna ağır kayıplar verdirir. - **27 Ağustos:** Romanya İtilaf safında savaşa girer; Avusturya-Macaristan'a savaş ilan eder. İttifak kuvvetleri karşı taarruza geçer. - **Kasım:** Somme Muharebesi sona erer; Batı Cephesi'nde çok ağır kayıplar yaşanır. ### 1917 - **Şubat–Mart:** Rusya'da Şubat Devrimi; Çar II. Nikolay tahttan çekilir, Geçici Hükûmet kurulur. - **6 Nisan:** ABD Almanya'ya; **7 Aralık:** Avusturya-Macaristan'a savaş ilan eder. - **Haziran:** Yunanistan İtilaf safında savaşa girer. - **Temmuz:** Kerenski Taarruzu başarısız olur; Rus ordusunda çözülme hızlanır. - **Ekim–Kasım:** Bolşevik Devrimi Petrograd'da iktidarı ele geçirir; Rusya savaştan çıkış arar. - **9 Aralık:** Romanya, Rusya'nın çözülmesi ve cephe şartları nedeniyle Focșani Ateşkesi'ni kabul eder. ### 1918 - **3 Mart:** Brest-Litovsk Antlaşması Sovyet Rusya'yı savaştan çıkarır; doğu sınırları ve nüfuz dengesi değişir. - **Mart–Temmuz:** Almanya Batı Cephesi'nde bahar taarruzlarını yürütür; ilk başarılar tükenme ve karşı saldırılarla durur. - **Temmuz–Kasım:** İtilafın Yüz Gün Taarruzu Alman ordusunu geri iter. - **Eylül:** Bulgaristan cephede çöker; 29 Eylül tarihli Selanik Ateşkesi ile savaştan çıkar. - **Ekim:** Osmanlı cepheleri çözülür; Şam ve Halep kaybedilir. **30 Ekim:** Mondros Mütarekesi imzalanır. - **3 Kasım:** Avusturya-Macaristan Villa Giusti Ateşkesi'ni kabul eder; imparatorluk parçalanma sürecine girer. - **9 Kasım:** Almanya'da imparatorluk sona erer, cumhuriyet ilan edilir. - **11 Kasım:** Rethondes Ateşkesi Batı Cephesi'ndeki savaşı bitirir. ## Diplomasi ve devletler arası ilişkiler İlişkileri bugünün ittifaklarına göre değil, ilgili tarihteki antlaşma, çıkar ve krizlere göre yorumla. İttifak üyeliği her savaşa otomatik katılma zorunluluğu değildir; özellikle İtalya 1914'te tarafsız kalır. - **Almanya–Avusturya-Macaristan:** 1913'te yakın askerî-siyasî ittifak; 1914 Temmuzunda Almanya'nın desteğiyle güçlenir. - **Almanya–İtalya–Avusturya-Macaristan:** Üçlü İttifak vardır; İtalya'nın Avusturya'yla Adriyatik ve toprak anlaşmazlığı nedeniyle 1914'te tarafsızlığı, 1915'te İtilaf'a geçişi tarihsel akıştır. - **Fransa–Rusya:** 1913'te resmî askerî ittifak. **Britanya–Fransa** ve **Britanya–Rusya:** İtilaf düzenlemeleri vardır; tek bir birleşik komuta veya her konuda otomatik mutabakat değildir. - **Rusya–Sırbistan:** Slav dayanışması ve Balkan nüfuzu nedeniyle yakın; Rusya Sırbistan'ı diplomatik ve askerî olarak destekler. - **Avusturya-Macaristan–Sırbistan:** Bosna, Güney Slav milliyetçiliği ve Balkan nüfuzu nedeniyle 1913'te gergin; Temmuz 1914'te savaş. - **Osmanlı–Almanya:** 1913'te askerî danışmanlık ve yakınlaşma; resmî gizli ittifak 2 Ağustos 1914. - **Osmanlı–Britanya/Fransa/Rusya:** 1913'te Balkan Savaşı ve büyük güç rekabeti nedeniyle güvensizlik; Osmanlı'nın 1914'te savaşa girmesiyle açık düşmanlık. - **Osmanlı–Bulgaristan:** 1913 başında düşmanlık ve Edirne ihtilafı; 29 Eylül antlaşmasıyla sınır uzlaşması; 1915'te aynı ittifakta savaş ortaklığı. - **Osmanlı–Sırbistan/Yunanistan/Karadağ:** 1913 başında savaş hâli; 1913 barış antlaşmalarıyla resmî savaş durumu sona erer, ancak sınır ve nüfuz gerilimleri sürer. - **Sırbistan–Bulgaristan:** Makedonya paylaşımı nedeniyle 1913'te düşmanlık; 29 Haziran İkinci Balkan Savaşı. **Sırbistan–Yunanistan:** Haziran 1913 ittifakı; 1914'te İtilaf tarafında ortak çıkar. - **Romanya–Bulgaristan:** Güney Dobruca ve sınır anlaşmazlığı; 1913'te savaş, Bükreş Antlaşması sonrası gerginlik. Romanya 1916'da İtilaf'a katılır. - **İtalya–Avusturya-Macaristan:** Üçlü İttifak'a rağmen Trentino, Trieste ve Adriyatik rekabeti; 1915'te savaş. - **ABD:** 1914–1916 arasında tarafsızlık; denizaltı savaşı ve Zimmermann Telgrafı sonrası 1917'de Almanya'ya karşı savaşa girer. - **Japonya–Britanya:** 1902 ittifakı; Japonya 1914'te İtilaf yanında Almanya'nın Pasifik üslerine yönelir. ## Diplomatik ve askerî simülasyon kuralları - Diplomatik ilişkiyi dost, yakın ortak, ihtiyatlı, rekabetçi, gergin, düşman ve savaşta olarak değerlendir; antlaşma, sınır krizi, ticaret, askerî danışmanlık ve kamuoyu ilişkileri değiştirebilir. - Savaş ilanı, ültimatom, seferberlik, sınır ihlali ve ittifak çağrısı ayrı kararlardır. Bir devletin savaşa girmesi diğer müttefikleri otomatik olarak aynı gün savaşa sokmaz; hükûmet kararı, antlaşma ve olay sırası gerekir. - Seferberlik anlık değildir: çağrı, toplanma, nakliye, teçhizat ve iaşe zaman alır. Birlikler ikmalden koparsa hazırlık ve moral düşer. - Muharebe kayıpları yalnızca ölülerden oluşmaz: yaralı, esir, kayıp, firar, hastalık ve sivil kayıpları ayrı sonuçlardır. Sayılar kaynak ve cepheye göre belirsizse kesin rakam uydurma; yaklaşık aralık kullan. - Sırp askerî ve sivil kayıpları Cer, Kolubara, 1915 işgali ve Arnavutluk çekilişi sırasında ayrı ayrı oluşur. Sırp halkını tek bir toplu “ölüm olayı” olarak ele alma. - İşgal, ilhak, ateşkes ve barış antlaşması farklı statülerdir. Ateşkes tek başına kalıcı sınır veya egemenlik değişikliği değildir. - Tarihsel akış zorunlu kader değildir: oyuncunun erken barışı, farklı ittifakı, başarılı savunması veya siyasî reformu olayların sonraki aşamalarını değiştirebilir.