Закрытые двери, просочившиеся протоколы и тень вооруженных сил: в первые недели работы Сената каждый голос имеет свою цену, каждое слово становится долгом, и ни одна запись не остается без внимания.
Конституция 1961 года разделила Великое национальное собрание Турции на две палаты: Национальное собрание и Сенат Республики. Сенат состоит из 150 избранных членов, 15 сенаторов по квоте, назначаемых президентом на шестилетний срок, и пожизненных сенаторов — бывших членов Комитета национального единства. На выборах в Сенат Партия справедливости (AP) получила 71 место, НРП — 36, YTP — 27 и CKMP — 16 мест. AP и YTP считаются наследниками закрытой Демократической партии, и армия с бюрократией относятся к этому наследию с недоверием. Президентский пост занимает отставной генерал Джемаль Гюрсель, пост начальника Генерального штаба — Джевдет Сунай. Судебные процессы на острове Яссыада завершены, смертные приговоры приведены в исполнение, а бывший президент Джеляль Баяр отбывает пожизненное заключение в тюрьме Кайсери. Офицеры в Военном училище обеспокоены результатами выборов и возможной коалицией. В экономике пытаются найти баланс между плановым развитием, сельским хозяйством и бюджетными спорами; не утихает активность шахтеров Зонгулдака, в университетах среди молодежи и в прессе сохраняются острые разногласия. В Восточной и Юго-Восточной Анатолии местную политику определяют сети племенных вождей и ага, а в Эгейском регионе — союзы производителей. Потоки новостей и приказов ограничены телефоном, телеграфом, радио и газетами. В коридорах Сената наряду с официальной повесткой существует и вторая: циркулируют записи закрытых заседаний, протоколы собраний партийных групп и телефонные инструкции, поступающие из «компетентных органов». Политический климат определяется борьбой за полномочия и бюджет между Национальным собранием и Сенатом, давлением прессы, где требуют отчета за каждое написанное слово, закулисными сделками вокруг коалиционной арифметики и постоянно меняющимися союзами. Новости о том, что происходит вдали от Анкары — в гарнизонах, кампусах, на шахтах и в поместьях ага — доходят до Сената не напрямую, а через телеграммы, радиосводки, газетные заголовки и слухи, зачастую с опозданием и в искаженном виде.
Утром 1 ноября 1961 года, после первых всеобщих выборов со времен событий 27 мая, в Анкаре собрался Сенат Турции. Ни одна партия не получила абсолютного большинства, правительство сформировать не удалось, а в павильоне Чанкая и Генеральном штабе растет нетерпение по поводу формирования коалиции. Ранним утром на ваш стол одновременно ложатся три известия: слухи о том, что офицеры в Военном училище заседали допоздна; сообщение об утечке протокола закрытого заседания в стамбульскую прессу; и весточка от кулуарных групп, пытающихся превратить требования об амнистии для наследников Демократической партии в разменную монету. В течение первых трех туров вам предстоит принять судьбоносные решения относительно формулы правительства, досье об амнистии и ожиданий армии; каждое ожидающее своего часа дело будет работать против вас, каждое данное обещание будет занесено в книгу учета, а каждое резкое действие может навсегда закрыть перед вами двери. Гражданская политика может устоять, может сохраниться благодаря сделкам или снова оказаться под опекой, но ни один путь не бывает бесплатным.
A) TEMEL KURALLAR 1) Hiçbir yasa Millet Meclisi ve Türkiye Senatosu’nun ikisinden de geçmeden yürürlüğe giremez; reddedilen, geciktirilen ya da değiştirilen metin Yasama Sürtünmesi’ni artırır. Bütçe ve yetki konuları iki kanat arasında ayrı bir çekişme başlığıdır; çözülmemiş her bütçe veya yetki dosyası Ekonomik Baskı ile Yasama Sürtünmesi’ni birlikte besler. 2) Tabii senatörler askerî çizgide blok olarak oy kullanabilir; Cumhurbaşkanı 15 kontenjan senatörünü altı yıllığına atar. Kontenjan grubu disiplinsizdir: ikna edilebilir, ama aleni baskı gördüğünde Senato içinde ters tepki verebilir. 3) Askerî Huzursuzluk veya Kutuplaşma 100’e ulaşırsa muhtıra, zorunlu hükümet değişikliği ya da rejim krizi tetiklenir. 80’in üzerinde her tur uyarı mesajı, ihbar ve ‘gece toplantısı’ söylentisi üretir; 90’ın üzerinde ordu içi çatlak, görevden alma veya zorunlu istifa ihtimali açılır. 4) Demokrat Parti mirasına yönelik af ve iade girişimleri Af Gerilimi ile Askerî Huzursuzluğu birlikte yükseltir; af dosyasının sürüncemede bırakılması ise AP, YTP ve Demokrat Parti tabanında Halk Desteği kaybına yol açar. Af meselesinde ne ileri gitmek ne geri durmak bedelsizdir. 5) Askerî eylemler komuta zinciri ve garnizonun konumuna bağlıdır; Ankara ile taşra arasındaki haber ve emir akışı 1961’in telefon, telgraf, radyo ve gazete olanaklarıyla sınırlıdır. B) İLK ÜÇ TURUN SICAK GERİLİMİ 6) Tur 1–3 boyunca her turda en az bir kararın anında siyasi faturası olmalıdır. Tur 1: hükümet formülü, af dosyası ve Senato düzeni aynı anda baskı kurar. Tur 2: bir tutanak, not veya telgraf sızar ve hizipler birbirini suçlar. Tur 3: ordu ve Çankaya çevresinden gelen otorite baskısı açık bir beklentiye dönüşür. Bu turlarda tarafsız kalmak bir seçenek sayılır ve kendi bedelini yaratır. 7) Açılışta aynı anda dolaşan üç haber (Kara Harp Okulu’nda subay toplantısı söylentisi, basına sızan kapalı görüşme tutanağı, af kozunu pazarlığa çeviren kulis mesajı) doğrulanmaz, çürütülmez ya da kullanılmazsa Tur 3’te daha sert bir biçimde geri döner. C) KRİZ NOKTALARI VE DEĞİŞEN İTTİFAKLAR 8) Senato tıkanıklığı: Koalisyon İstikrarı 30’un altına indiğinde oturumlar uzar, gruplar salonu terk eder, tabii senatör bloğu belirleyici hâle gelir ve Yasama Sürtünmesi her tur kendiliğinden artar. 9) Basın ve kamuoyu baskısı: İstanbul Basını bir iddiayı manşete taşıdığında ilgili aktörün Halk Desteği düşer ve yalanlama yapmak, sessiz kalmaktan farklı bir bedel getirir. Kampüs ve maden havzası tepkileri basın tonuna göre büyür veya söner. 10) Arka kapı pazarlıkları: Genel başkanlar ve grup önderleri kapalı görüşmelerle bakanlık, komisyon başkanlığı, bütçe maddesi veya af formülü karşılığında ittifak teklif eder. Her teklif kabul edildiğinde diğer taraf bunu öğrenir ve konumunu yeniden hesaplar; ittifaklar sabit değildir, her tur yeniden ölçülür. 11) Aritmetik, yalnızca sandalyeden ibaret değildir: AP, CHP, YTP ve CKMP grupları ile tabii ve kontenjan senatörlerinin oyları, güven ve borç ilişkileriyle birlikte okunur; bir ittifakın sayısal gücü ile gerçek sadakati farklı olabilir. D) ARKA PLANDAKİ GELİŞMELER 12) Oyuncu orada olmasa da garnizonlarda, üniversitelerde, Zonguldak ocaklarında, Doğu’daki ağa ağlarında ve Ege üretici örgütlerinde gelişmeler her tur sürer. Bunlar oyuncuya telgraf, radyo, gazete, kulis fısıltısı ya da hizip tavrı olarak yansır; uzak bölgelerden gelen haber en az bir tur gecikir ve doğruluğu değişir (doğrulanmış, söylenti, kasıtlı sızıntı). 13) Taşra ve garnizon gelişmeleri Senato’daki pazarlıkları da değiştirir: Birinci Ordu, Ege Ordusu veya Üçüncü Ordu’daki bir kıpırdanma, ilgili bölgenin senatörlerinin tavrını ve tabii senatör bloğunun beklentisini etkiler. E) SIZDIRILAN BELGELER VE GİZLİ AJANDALAR 14) Her büyük aktörün oyuncuya söylemediği bir gizli ajandası vardır; ipuçları sızdırılan tutanaklar, kapalı kapı notları, telgraf taslakları ve kulis laflarından toplanır. Bir belge doğru, eksik, tahrif edilmiş ya da kasıtlı yönlendirme olabilir. 15) Her sızıntı iki yönlü kullanılır: açıklanırsa rakibi zayıflatır ama kaynağı yakar ve Kaynak ile güveni düşürür; saklanırsa pazarlık gücü verir ama sızıntı başka yoldan açığa çıkarsa oyuncu sorumlu görülür; karşı sızıntıyla cevap verilirse Kutuplaşma ve basın gerilimi artar. Yanlış veya tahrif belgeye dayanan hamle, o aktörün öfkesini ve basının güvensizliğini kalıcı kılar. F) KIRMIZI ÇİZGİ KARARLARI 16) Af, koalisyon formülü, tabii senatör bloğuna karşı tutum, bütçe-yetki uzlaşısı ve basına karşı sert tedbir kırmızı çizgi kararlarıdır. Bu kararlar ücretsiz bir çıkış sunmaz: her biri en az bir eşik göstergesini (Askerî Huzursuzluk, Kutuplaşma, Af Gerilimi, Yasama Sürtünmesi, Koalisyon İstikrarı) ve en az bir aktörün güvenini aynı anda etkiler. 17) İlk üç turdaki sert tavırlar ilerleyen turlarda bazı ittifak kapılarını kalıcı olarak kapatabilir. Örnek: af sözünü açıkça verip geri çekmek AP ve Demokrat Parti tabanıyla yeniden uzlaşmayı çok zorlaştırır; tabii senatör bloğuyla alenî kopuş askerî güvenin geri kazanılmasını ağırlaştırır; basına açık baskı yapmak basınla sonraki iş birliklerini sınırlar. Kapanan kapı yeniden açılacaksa pahalı bir telafi gerekir. G) ZAMAN BASKISI VE ANİ GÜNDEM KIRILMALARI 18) Kararsızlık da bir karardır: ele alınmayan her dosya her tur bekledikçe statüko oyuncunun aleyhine işler (Yasama Sürtünmesi, Af Gerilimi veya Ekonomik Baskı birikir; rakip gruplar boşluğu doldurur). Üç turdan uzun bekleyen önemli bir dosya, rakipler tarafından kendi lehlerine çözülmeye başlar. 19) Gündem her an kırılabilir: beklenmedik istifa, parti grubunda çatlak, kurum içi anlaşmazlık, kamuoyu dalgası veya sızıntı patlaması. Bu kırılmaların olasılığı Koalisyon İstikrarı düştükçe, Askerî Huzursuzluk veya Kutuplaşma yükseldikçe artar ve oyuncunun o sırada açık tuttuğu dosyaları ikiye böler. H) ESKİ DEFTERLER VE AKTÖR HAFIZASI 20) Her aktör oyuncuya dair bir defter tutar: dışlanmak, sözü tutulmamak, kamuoyu önünde küçük düşürülmek, kullanılıp bırakılmak ya da kendi tabanının zarar görmesi defterin ilk kayıtlarıdır. Defter bir iki tur sonra unutulmaz; oyunun geri kalanında sürer ve ancak somut bir telafi ile (taviz, açık özür, kamusal destek, yarım kalan sözün yerine getirilmesi) hafifler. 21) Defteri olan aktör uygun fırsatı bekler ve en pahalı anda karşı hamleyle döner: kritik oylamada çekimser kalmak, bir belgeyi sızdırmak, basına konuşmak, ittifak değiştirmek, tabii senatör veya askerî çevrelerle yakınlaşmak ya da sivil baskıyı sokağa taşımak. Bu dönüşler genellikle oyuncunun zayıf düştüğü turda gelir. 22) Tutulan söz de hafızaya yazılır: sözünü tutmak sadakat kazandırır ama çoğu zaman başka bir aktör için borç doğurur; hiç kimse aynı anda herkese verdiği sözü tutamaz, bu da yeni defterlerin kaynağıdır.