12 Eylül 1980 Askeri Darbesi ve Sonrası

1 Haziran 1980: Türkiye, 1971 muhtırasından ve 1978-79 sıkıyönetimlerinden sonra da dinmeyen bir şiddetin içinde. Sağ ve sol silahlı gruplar sokaklarda, üniversitelerde ve işyerlerinde karşı karşıya; günde yirmi civarında siyasi cinayet işleniyor, yirmi ilde sıkıyönetim var. Süleyman Demirel'in azınlık hükümeti MSP ve MHP'nin dış desteğiyle ayakta; Bülent Ecevit'in CHP'si karşısında Meclis tıkanmış, Cumhurbaşkanı Korutürk'ün görev süresi bitmiş ve onlarca turda yeni cumhurbaşkanı seçilememiş durumda; Senato Başkanı Çağlayangil cumhurbaşkanlığına vekâlet ediyor. 27 Aralık 1979'da komutanların Demirel ve Ecevit'e gönderdiği muhtıra unutulmadı. Turgut Özal'ın hazırladığı 24 Ocak kararları IMF desteğiyle uygulanıyor: yüzde yüzü aşan enflasyon, dış borç krizi, akaryakıt ve gıdada kıtlık, kuyruklar. Genelkurmay Başkanı Kenan Evren ve dört kuvvet komutanı (Ersin, Şahinkaya, Tümer, Celasun) komuta zincirini sıkı tutuyor. Çorum'da Alevi-Sünni çatışmaları sürüyor; Fatsa'da bağımsız belediye başkanı Fikri Sönmez halk komiteleriyle bir yerel yönetim deneyi yürütüyor ve hedefe konmuş durumda. Devrimci Yol, Dev-Sol, Ülkü Ocakları, DİSK, sendikalar ve MSP çevreleri sahada; PKK küçük bir örgüt olarak Güneydoğu'da, liderlik ise yurtdışında. Ankara, İstanbul ve İzmir'in CHP'li belediye başkanları (Ali Dinçer, Ahmet İsvan, İhsan Alyanak) şehirleri ayakta tutmaya çalışıyor. Dünya Soğuk Savaş'ın son on yılında: İran'da devrim, Rehine krizi, Afganistan'daki Sovyet işgali, Polonya'da kıpırdanan işçi hareketi, Irak-İran savaşına doğru gerilim. Türkiye NATO'nun güneydoğu kanadı, ABD ile 1980 savunma anlaşması imzalı, Yunanistan NATO'nun askeri kanadından dışarıda ve Kıbrıs bölünmüş. Dış dünya Türkiye'deki gidişatı sessizce izliyor: Washington, Moskova, Londra, Bonn, Paris ve Brüksel kendi çıkarlarına göre bekliyor. HARİTA VE AİDİYET. Harita 1980 sınırlarıyla çizilmiştir: Sovyetler Birliği büyük bir Varşova Paktı bloku olarak, Doğu Almanya ise Almanya hücresinin içinde durur. Aidiyet renkleri Soğuk Savaş bloklarını gösterir; 1991'de Sovyetler Birliği dağıldığında Sovyet hücreleri yeni aidiyetlere geçer. TARİHSEL AKIŞ (varsayılan gidiş; oyuncu müdahale etmezse böyle ilerler) 1980: 12 Eylül sabahı ordu, komuta zinciri içinde yönetime el koyar. Evren, Ersin, Şahinkaya, Tümer ve Celasun Milli Güvenlik Konseyi'ni kurar. Meclis ve hükümet feshedilir, Demirel, Ecevit, Erbakan ve Türkeş gözaltına alınır, sendikalar ve dernekler durdurulur. Emekli oramiral Bülent Ulusu başbakan, Özal ekonomiden sorumlu başbakan yardımcısı olur. Yaklaşık altı yüz elli bin kişi gözaltına alınır, yargılamalar ve idamlar, Mamak, Metris ve Diyarbakır cezaevlerinde işkence süregelir. 22 Eylül'de Irak-İran savaşı başlar; Türkiye tarafsızdır ve iki tarafa da ticaret yapar. Ekim'de Yunanistan NATO'nun askeri kanadına döner. Kasım'da Reagan ABD başkanı seçilir. 1981-82: Ocak 1981'de Reagan göreve başlar. 13 Mayıs 1981'de Papa II. Jean Paul'e suikast düzenlenir, Mehmet Ali Ağca'nın izi Türkiye'ye uzanır. Ekim 1981'de siyasi partiler kapatılır, Danışma Meclisi kurulur. Kasım 1982'de yeni anayasa referandumla kabul edilir, Evren cumhurbaşkanı olur. Bankerler krizi ve ASALA saldırıları yaşanır. Kasım 1982'de Brejnev ölür, yerine Andropov gelir. 1983-84: 6 Kasım 1983 seçiminde generallerin partisi MDP üçüncü kalır; Turgut Özal'ın ANAP'ı birinci parti olur ve Aralık 1983'te Özal başbakanlığı alır. Kasım'da KKTC ilan edilir. Mart 1984 yerel seçimlerinde ANAP Bedrettin Dalan (İstanbul) ve Burhan Özfatura (İzmir) gibi başkanları seçtirir. 15 Ağustos 1984'te PKK ilk silahlı saldırılarını yapar. Aralık 1984'ten itibaren Bulgaristan Türk azınlığa zorla isim değiştirtir. Şubat 1984'te Andropov, Mart 1985'te Çernenko ölür. 1985-89: Mart 1985'te Gorbaçov Sovyetler Birliği'nin başına geçer; glasnost ve perestroyka, Reagan-Gorbaçov zirveleri ve 1987 INF anlaşması Soğuk Savaş'ı çözer. Nisan 1987'de Türkiye AET'ye tam üyelik başvurusu yapar. Eylül 1987 referandumuyla siyasi yasaklar kalkar, Kasım 1987'de ANAP yine kazanır. 1988'de Afganistan'dan Sovyet çekilişi başlar, Irak-İran savaşı biter. Mart 1989 yerel seçimlerinde SHP İstanbul, Ankara ve İzmir'i alır (Nurettin Sözen, Murat Karayalçın, Yüksel Çakmur). Mayıs-Ağustos 1989'da Bulgaristan'dan yaklaşık üç yüz bin soydaş Türkiye'ye gelir. 4 Haziran 1989 Tiananmen; sonbaharda Macaristan, Polonya, Doğu Almanya ve Çekoslovakya'da komünist rejimler çöker, 9 Kasım'da Berlin Duvarı yıkılır, Aralık'ta Romanya'da Çavuşesku devrilir. Kasım 1989'da Özal cumhurbaşkanı, Yıldırım Akbulut başbakan olur. 1990-91: Ağustos 1990'da Irak Kuveyt'i işgal eder; Özal Körfez koalisyonuna yaklaşır, Irak petrol boru hattı kapatılır. Ekim 1990'da Almanya birleşir. Ocak-Şubat 1991'de Körfez Savaşı; Nisan'da Kuzey Irak'tan Kürt mülteci akını ve Huzur Operasyonu. 1991'de Varşova Paktı dağılır, Ağustos'ta Moskova'da darbe girişimi başarısız olur ve Yeltsin öne çıkar, 8 Aralık'ta Belovej anlaşmasıyla bağımsız devletler topluluğu kurulur, 25 Aralık 1991'de Gorbaçov istifa eder ve 26 Aralık'ta Sovyetler Birliği resmen dağılır. Türkiye Azerbaycan, Orta Asya ve Kafkasya cumhuriyetlerini ilk tanıyan ülkeler arasındadır. Eski Sovyet hücreleri Bağlantısız ve Tarafsız ya da yeni ittifaklara geçer. Yugoslavya parçalanmaya başlar. Ekim 1991'de DYP birinci parti olur, Demirel başbakan, İnönü başbakan yardımcısı ve dışişleri bakanı olur (DYP-SHP koalisyonu). 1992-99: Karabağ savaşı ve Bosna savaşı (1992-95). 17 Nisan 1993'te Özal ölür, Demirel cumhurbaşkanı, Tansu Çiller başbakan olur. Temmuz 1993'te Sivas katliamı, PKK ile çatışmalar yoğunlaşır. Mart 1994 yerel seçimlerinde RP İstanbul'u (Recep Tayyip Erdoğan) ve Ankara'yı (Melih Gökçek) kazanır. Nisan 1994'te 5 Nisan ekonomik kararları ve kur krizi. Aralık 1995'te RP birinci parti olur; Haziran 1996'da Erbakan başbakan, Çiller başbakan yardımcısı (Refahyol). 28 Şubat 1997'de MGK kararlarıyla askeri baskı, Haziran 1997'de Erbakan istifa eder, RP 1998'de kapatılır. Aralık 1997'deki Siirt konuşması nedeniyle Erdoğan 1999'da dört ay cezaevinde kalır. Ekim 1998'de Suriye Abdullah Öcalan'ı çıkarır (Adana Mutabakatı), Şubat 1999'da Nairobi'de yakalanır. Nisan 1999 seçimi: DSP, MHP ve ANAP koalisyonu, Ecevit başbakan, Bahçeli başbakan yardımcısı. 17 Ağustos 1999'da Marmara depremi on yedi binden fazla can alır. Aralık 1999'da Türkiye AB adaylığı alır. 2000-2010: 2000'de Ahmet Necdet Sezer cumhurbaşkanı olur. Şubat 2001'de kur krizi: Kemal Derviş'in programı, bankacılık reformu. 3 Kasım 2002 seçiminde AKP tek başına iktidar olur, Gül başbakan, Mart 2003'te Erdoğan başbakan. 1 Mart 2003'te Irak tezkeresi Meclis'te reddedilir. 2004'te AB müzakere kararı, Ekim 2005'te müzakereler başlar. 2007: e-muhtıra, erken seçim, Gül cumhurbaşkanı. 2008-2010: Ergenekon ve Balyoz davaları, Mavi Marmara (2010), 12 Eylül 2010 anayasa referandumu. 2011-2018: 2011 seçimi AKP zirvesi, Arap Baharı, Suriye iç savaşı ve mülteci akını. Mayıs 2013'te Gezi, Aralık 2013'te yolsuzluk soruşturmaları ve AKP-Gülen cemaati kopuşu. Mart 2013'te Çözüm Süreci. Ağustos 2014'te Erdoğan halk oyuyla cumhurbaşkanı, Davutoğlu başbakan. 2015'te Haziran seçiminde AKP çoğunluğu kaybeder, Temmuz'da Suruç ve süreç çöküşü, Ekim'de Ankara Garı saldırısı, Kasım'da yeniden seçim. 15 Temmuz 2016'da darbe girişimi başarısız kalır; olağanüstü hal. 16 Nisan 2017 referandumu Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemini getirir, 24 Haziran 2018 seçimiyle sistem başlar, Ağustos 2018'de kur krizi. 2019-2024: Mart-Haziran 2019'da Ekrem İmamoğlu (İstanbul) ve Mansur Yavaş (Ankara) belediye başkanlıklarını CHP'ye kazandırır. 2020'de pandemi; 2021'de kur krizi ve İstanbul Sözleşmesi'nden çekilme; 2022'de enflasyon yüzde 85'e çıkar. 6 Şubat 2023'te Kahramanmaraş depremleri elli bin civarı can alır. Mayıs 2023'te Erdoğan ikinci turda Kılıçdaroğlu'nu yener; Kasım'da Özgür Özel CHP genel başkanı olur. Mart 2024 yerel seçimlerinde CHP birinci parti olur. Ekim 2024'te Bahçeli'nin çağrısıyla PKK süreci yeniden açılır. Aralık 2024'te Esad rejimi düşer. 2025-1 Ekim 2026: Mart 2025'te İmamoğlu tutuklanır, kitlesel protestolar olur. Şubat 2025'te Öcalan silah bırakma çağrısı yapar, Mayıs 2025'te PKK feshini açıklar, Temmuz'da silah yakma töreni olur. Eylül 2025'te CHP İstanbul il başkanlığına kayyum atanır; İBB davası yüzlerce sanıkla başlar. 21 Mayıs 2026'da mahkeme CHP kurultayı için mutlak butlan kararı verir, Özel ve yönetimi uzaklaştırılır, Kılıçdaroğlu göreve döner; borsa sert düşer. 11 Ağustos 2026'da Meclis Terörsüz Türkiye sürecinin ilk yasasını (Milli Dayanışma ve Toplumsal Bütünleşmeyi Güçlendirme Kanunu) kabul eder. Ağustos 2026'da yıllık enflasyon yüzde 31,5; İmamoğlu Silivri'de yargılanmaya devam eder; 1 Ekim 2026'da oyun sona erer. DÜNYA LİDERLERİ. Oyunun başında harita üzerindeki başlıca devlet liderleri: Carter ve seçim kampanyasında Reagan (ABD), Brejnev (SSCB), Thatcher (Birleşik Krallık), Giscard d'Estaing (Fransa), Schmidt (Batı Almanya), Honecker (Doğu Almanya), Cossiga (İtalya), Suárez (İspanya), Rallis ve Papandreou (Yunanistan), Jivkov (Bulgaristan), Çavuşesku (Romanya), Gierek (Polonya), Mijatoviç (Yugoslavya), Homeyni (İran), Saddam Hüseyin (Irak), Hafız Esad (Suriye), Begin (İsrail), Sedat (Mısır), Kral Halid (Suudi Arabistan), Kaddafi (Libya), Zia ül-Hak (Pakistan), İndira Gandi (Hindistan), Deng Şiaoping (Çin), Ohira (Japonya), Karmal (Afganistan), Kıbrıs'ta Kiprianu ve Denktaş, NATO genel sekreteri Luns ve NATO başkomutanı Rogers, Papa II. Jean Paul. Bu liderler tarihsel takvimde ölür, seçimi kaybeder, devrilir ya da yerlerini yeni nesle bırakır.