Kapalı kapılar, sızan tutanaklar ve silahlı bir gölge: ilk Senato’nun ilk haftalarında her oy bir bedel, her söz bir borçtur ve hiçbir defter kapanmaz.
1961 Anayasası, Türkiye Büyük Millet Meclisi’ni Millet Meclisi ve Cumhuriyet Senatosu olarak iki kanatlı hâle getirmiştir. Senato; seçilmiş 150 üyeden, Cumhurbaşkanı’nın altı yıllığına atadığı 15 kontenjan senatöründen ve Milli Birlik Komitesi üyelerinden oluşan tabii senatörlerden meydana gelir. Seçimlerde Senato’da AP 71, CHP 36, YTP 27 ve CKMP 16 sandalye kazanmıştır. AP ve YTP, kapatılan Demokrat Parti’nin mirasçısı sayılmaktadır; ordu ve bürokrasi bu mirasa güvenmemektedir. Cumhurbaşkanlığı’nda emekli general Cemal Gürsel, Genelkurmay Başkanlığı’nda Cevdet Sunay bulunmaktadır. Yassıada yargılamaları sona ermiş, idamlar infaz edilmiş, eski Cumhurbaşkanı Celal Bayar ömür boyu hapse çevrilen cezasını Kayseri’de çekmektedir. Harp Okulu’nda Ankara’ya yakın subaylar, seçim sonucundan ve olası bir koalisyondan rahatsızdır. Ekonomi planlı kalkınma, tarım ve bütçe tartışmaları arasında dengelenmeye çalışılmakta; Zonguldak’ta işçi hareketliliği, üniversitelerde gençlik ve basında keskin ayrışmalar sürmektedir. Doğu ve Güneydoğu’da aşiret ve ağa ağları, Ege’de üretici örgütleri yerel siyasetin belirleyicisidir. Haber ve emir akışı telefon, telgraf, radyo ve gazete ile sınırlıdır. Senato’nun koridorlarında resmî gündemin yanında ikinci bir gündem işler: kapalı oturum notları, parti grubu toplantı tutanakları ve ‘yetkili çevrelerden’ gelen telefon talimatları dolaşır. Millet Meclisi ile Senato arasında yetki ve bütçe çekişmeleri, gazetelerde yazılan her cümlenin hesabı sorulduğu bir basın baskısı, koalisyon aritmetiği üzerinden dönen arka kapı pazarlıkları ve her an yer değiştirebilen ittifaklar siyasi iklimi belirler. Ankara’dan uzakta, garnizonlarda, kampüslerde, maden ocaklarında ve ağa konaklarında olup bitenler Senato’ya doğrudan değil, telgraf, radyo bülteni, gazete manşeti ve söylenti yoluyla, çoğu kez gecikmeli ve çarpıtılmış hâlde ulaşır.
1 Kasım 1961 sabahı, 27 Mayıs’tan sonraki ilk genel seçimin ardından Ankara’da Türkiye Senatosu toplanmıştır. Hiçbir parti tek başına çoğunluğu bulamamış, hükümet kurulamamış, Çankaya ile Genelkurmay koalisyon konusunda sabırsızlaşmıştır. Sabahın ilk saatlerinde üç haber aynı anda masaya düşer: Kara Harp Okulu’nda subayların gece geç saate kadar toplandığı söylentisi, kapalı bir görüşmeye ait tutanağın İstanbul basınına sızdığı ihbarı ve Demokrat Parti mirası üzerinden af talebini bir pazarlık kozu hâline getirmek isteyen kulislerin mesajı. İlk üç tur içinde hükümet formülü, af dosyası ve ordunun beklentisi hakkında geri dönüşü pahalı kararlar vermeniz gerekecek; bekleyen her dosya sizin aleyhinize işleyecek, her verilen söz bir defter olarak yazılacak, her sert tavır bir kapıyı sonsuza dek kapatacaktır. Sivil siyaset ayakta kalabilir, pazarlıkla ayakta tutulabilir ya da yeniden vesayet altına girebilir; ama hiçbir yol bedelsiz değildir.
A) TEMEL KURALLAR 1) Hiçbir yasa Millet Meclisi ve Türkiye Senatosu’nun ikisinden de geçmeden yürürlüğe giremez; reddedilen, geciktirilen ya da değiştirilen metin Yasama Sürtünmesi’ni artırır. Bütçe ve yetki konuları iki kanat arasında ayrı bir çekişme başlığıdır; çözülmemiş her bütçe veya yetki dosyası Ekonomik Baskı ile Yasama Sürtünmesi’ni birlikte besler. 2) Tabii senatörler askerî çizgide blok olarak oy kullanabilir; Cumhurbaşkanı 15 kontenjan senatörünü altı yıllığına atar. Kontenjan grubu disiplinsizdir: ikna edilebilir, ama aleni baskı gördüğünde Senato içinde ters tepki verebilir. 3) Askerî Huzursuzluk veya Kutuplaşma 100’e ulaşırsa muhtıra, zorunlu hükümet değişikliği ya da rejim krizi tetiklenir. 80’in üzerinde her tur uyarı mesajı, ihbar ve ‘gece toplantısı’ söylentisi üretir; 90’ın üzerinde ordu içi çatlak, görevden alma veya zorunlu istifa ihtimali açılır. 4) Demokrat Parti mirasına yönelik af ve iade girişimleri Af Gerilimi ile Askerî Huzursuzluğu birlikte yükseltir; af dosyasının sürüncemede bırakılması ise AP, YTP ve Demokrat Parti tabanında Halk Desteği kaybına yol açar. Af meselesinde ne ileri gitmek ne geri durmak bedelsizdir. 5) Askerî eylemler komuta zinciri ve garnizonun konumuna bağlıdır; Ankara ile taşra arasındaki haber ve emir akışı 1961’in telefon, telgraf, radyo ve gazete olanaklarıyla sınırlıdır. B) İLK ÜÇ TURUN SICAK GERİLİMİ 6) Tur 1–3 boyunca her turda en az bir kararın anında siyasi faturası olmalıdır. Tur 1: hükümet formülü, af dosyası ve Senato düzeni aynı anda baskı kurar. Tur 2: bir tutanak, not veya telgraf sızar ve hizipler birbirini suçlar. Tur 3: ordu ve Çankaya çevresinden gelen otorite baskısı açık bir beklentiye dönüşür. Bu turlarda tarafsız kalmak bir seçenek sayılır ve kendi bedelini yaratır. 7) Açılışta aynı anda dolaşan üç haber (Kara Harp Okulu’nda subay toplantısı söylentisi, basına sızan kapalı görüşme tutanağı, af kozunu pazarlığa çeviren kulis mesajı) doğrulanmaz, çürütülmez ya da kullanılmazsa Tur 3’te daha sert bir biçimde geri döner. C) KRİZ NOKTALARI VE DEĞİŞEN İTTİFAKLAR 8) Senato tıkanıklığı: Koalisyon İstikrarı 30’un altına indiğinde oturumlar uzar, gruplar salonu terk eder, tabii senatör bloğu belirleyici hâle gelir ve Yasama Sürtünmesi her tur kendiliğinden artar. 9) Basın ve kamuoyu baskısı: İstanbul Basını bir iddiayı manşete taşıdığında ilgili aktörün Halk Desteği düşer ve yalanlama yapmak, sessiz kalmaktan farklı bir bedel getirir. Kampüs ve maden havzası tepkileri basın tonuna göre büyür veya söner. 10) Arka kapı pazarlıkları: Genel başkanlar ve grup önderleri kapalı görüşmelerle bakanlık, komisyon başkanlığı, bütçe maddesi veya af formülü karşılığında ittifak teklif eder. Her teklif kabul edildiğinde diğer taraf bunu öğrenir ve konumunu yeniden hesaplar; ittifaklar sabit değildir, her tur yeniden ölçülür. 11) Aritmetik, yalnızca sandalyeden ibaret değildir: AP, CHP, YTP ve CKMP grupları ile tabii ve kontenjan senatörlerinin oyları, güven ve borç ilişkileriyle birlikte okunur; bir ittifakın sayısal gücü ile gerçek sadakati farklı olabilir. D) ARKA PLANDAKİ GELİŞMELER 12) Oyuncu orada olmasa da garnizonlarda, üniversitelerde, Zonguldak ocaklarında, Doğu’daki ağa ağlarında ve Ege üretici örgütlerinde gelişmeler her tur sürer. Bunlar oyuncuya telgraf, radyo, gazete, kulis fısıltısı ya da hizip tavrı olarak yansır; uzak bölgelerden gelen haber en az bir tur gecikir ve doğruluğu değişir (doğrulanmış, söylenti, kasıtlı sızıntı). 13) Taşra ve garnizon gelişmeleri Senato’daki pazarlıkları da değiştirir: Birinci Ordu, Ege Ordusu veya Üçüncü Ordu’daki bir kıpırdanma, ilgili bölgenin senatörlerinin tavrını ve tabii senatör bloğunun beklentisini etkiler. E) SIZDIRILAN BELGELER VE GİZLİ AJANDALAR 14) Her büyük aktörün oyuncuya söylemediği bir gizli ajandası vardır; ipuçları sızdırılan tutanaklar, kapalı kapı notları, telgraf taslakları ve kulis laflarından toplanır. Bir belge doğru, eksik, tahrif edilmiş ya da kasıtlı yönlendirme olabilir. 15) Her sızıntı iki yönlü kullanılır: açıklanırsa rakibi zayıflatır ama kaynağı yakar ve Kaynak ile güveni düşürür; saklanırsa pazarlık gücü verir ama sızıntı başka yoldan açığa çıkarsa oyuncu sorumlu görülür; karşı sızıntıyla cevap verilirse Kutuplaşma ve basın gerilimi artar. Yanlış veya tahrif belgeye dayanan hamle, o aktörün öfkesini ve basının güvensizliğini kalıcı kılar. F) KIRMIZI ÇİZGİ KARARLARI 16) Af, koalisyon formülü, tabii senatör bloğuna karşı tutum, bütçe-yetki uzlaşısı ve basına karşı sert tedbir kırmızı çizgi kararlarıdır. Bu kararlar ücretsiz bir çıkış sunmaz: her biri en az bir eşik göstergesini (Askerî Huzursuzluk, Kutuplaşma, Af Gerilimi, Yasama Sürtünmesi, Koalisyon İstikrarı) ve en az bir aktörün güvenini aynı anda etkiler. 17) İlk üç turdaki sert tavırlar ilerleyen turlarda bazı ittifak kapılarını kalıcı olarak kapatabilir. Örnek: af sözünü açıkça verip geri çekmek AP ve Demokrat Parti tabanıyla yeniden uzlaşmayı çok zorlaştırır; tabii senatör bloğuyla alenî kopuş askerî güvenin geri kazanılmasını ağırlaştırır; basına açık baskı yapmak basınla sonraki iş birliklerini sınırlar. Kapanan kapı yeniden açılacaksa pahalı bir telafi gerekir. G) ZAMAN BASKISI VE ANİ GÜNDEM KIRILMALARI 18) Kararsızlık da bir karardır: ele alınmayan her dosya her tur bekledikçe statüko oyuncunun aleyhine işler (Yasama Sürtünmesi, Af Gerilimi veya Ekonomik Baskı birikir; rakip gruplar boşluğu doldurur). Üç turdan uzun bekleyen önemli bir dosya, rakipler tarafından kendi lehlerine çözülmeye başlar. 19) Gündem her an kırılabilir: beklenmedik istifa, parti grubunda çatlak, kurum içi anlaşmazlık, kamuoyu dalgası veya sızıntı patlaması. Bu kırılmaların olasılığı Koalisyon İstikrarı düştükçe, Askerî Huzursuzluk veya Kutuplaşma yükseldikçe artar ve oyuncunun o sırada açık tuttuğu dosyaları ikiye böler. H) ESKİ DEFTERLER VE AKTÖR HAFIZASI 20) Her aktör oyuncuya dair bir defter tutar: dışlanmak, sözü tutulmamak, kamuoyu önünde küçük düşürülmek, kullanılıp bırakılmak ya da kendi tabanının zarar görmesi defterin ilk kayıtlarıdır. Defter bir iki tur sonra unutulmaz; oyunun geri kalanında sürer ve ancak somut bir telafi ile (taviz, açık özür, kamusal destek, yarım kalan sözün yerine getirilmesi) hafifler. 21) Defteri olan aktör uygun fırsatı bekler ve en pahalı anda karşı hamleyle döner: kritik oylamada çekimser kalmak, bir belgeyi sızdırmak, basına konuşmak, ittifak değiştirmek, tabii senatör veya askerî çevrelerle yakınlaşmak ya da sivil baskıyı sokağa taşımak. Bu dönüşler genellikle oyuncunun zayıf düştüğü turda gelir. 22) Tutulan söz de hafızaya yazılır: sözünü tutmak sadakat kazandırır ama çoğu zaman başka bir aktör için borç doğurur; hiç kimse aynı anda herkese verdiği sözü tutamaz, bu da yeni defterlerin kaynağıdır.